VIRESA nắm trọn bản quyền Esports tại ASIAD 20: Việt Nam bước vào cuộc chơi quyền lực thể thao châu Á

Hồi tháng 6/2026, tôi đứng trong khu vực tác nghiệp tại Nizhny Novgorod, khi hiệp một trận Hàn Quốc gặp Thụy Điển vẫn chưa khép lại. Tôi liên tục phát âm sai tên tiền vệ Lee Jae-sung thành Lee Jae-song, ba lần liên tiếp, để rồi phải đối mặt với khoảng một nghìn hai trăm bình luận chỉ trích trên trang mạng xã hội của đài. Đêm hôm ấy, tôi ngồi đọc từng phản hồi, không phải để biện minh, mà để hiểu vì sao cộng đồng lại nhạy cảm đến vậy với một lỗi phát âm tưởng chừng nhỏ. Câu trả lời nằm trong một nguyên tắc tôi vẫn giữ cho đến bây giờ: Sai một âm, nhớ một đời – tên cầu thủ vượt lên trên ký tự. Khoảnh khắc đó bất chợt ùa về khi tôi nghe tin Hiệp hội Thể thao điện tử Giải trí Việt Nam (VIRESA) chính thức nắm toàn quyền khai thác bản quyền Esports tại ASIAD 20 Aichi-Nagoya 2026. Đây không đơn thuần là một dòng tin vui kiểu truyền thông; đó là một trận đấu dài hơi, nơi người ta nói về quyền lực, thể chế và danh tính. Sân vắng, nhưng tôi nghe rõ hơn tiếng tim của cả một cộng đồng.

ASIAD 20 là kỳ Đại hội thể thao châu Á thứ hai mươi, do tỉnh Aichi và thành phố Nagoya của Nhật Bản đăng cai năm 2026. Thể thao điện tử từng được đưa vào chương trình thi đấu chính thức tại ASIAD 19 ở Hàng Châu, và đến kỳ này, bộ môn tiếp tục được giữ lại. Với riêng Việt Nam, việc VIRESA nhận quyền khai thác bản quyền Esports ngay trước thềm đại hội là một cột mốc quan trọng. Vị thế của tổ chức này lâu nay đã gắn với vai trò tổ chức giải đấu, quản lý đội tuyển quốc gia và đại diện Việt Nam tại các sự kiện thể thao điện tử quốc tế. Giờ đây, thêm mảng nội dung và bản quyền, bức tranh thể chế của thể thao điện tử Việt Nam trở nên đầy đủ hơn.

Tuy nhiên, cần đặt câu hỏi về bản chất của chữ “toàn quyền”. Một liên đoàn quốc gia nhận bản quyền Esports tại một kỳ ASIAD thường được cấp phạm vi khai thác nội dung trong lãnh thổ nước mình, nằm trong khung quyền lực do OCA kiểm soát. Phía trên còn có các nhà phát hành trò chơi, đơn vị sở hữu trí tuệ của từng tựa game. Nếu một tựa game không được phép xuất hiện tại ASIAD 20, mọi giá trị bản quyền liên quan đến tựa game đó cũng không thể tồn tại. Bởi vậy, danh sách trò chơi chính thức của ASIAD 20 trở thành biến số quan trọng nhất còn thiếu trong câu chuyện bản quyền lần này.

Tôi theo dõi các kỳ đại hội thể thao nhiều năm, và một kinh nghiệm tôi đúc kết được là: danh xưng quyền lực chưa bao giờ đủ, phải đi kèm với khả năng thực thi. Nếu VIRESA có thể cấp phép lại cho các nền tảng truyền hình và phát trực tuyến trong nước, chuỗi cung ứng nội dung sẽ được rút ngắn. Đài truyền hình, kênh phát trực tuyến và báo chí có thể xin phép khai thác hình ảnh trực tiếp theo một đầu mối duy nhất. Điều đó giúp người hâm mộ dễ dàng tìm thấy trận đấu, đồng thời tạo ra nguồn thu để tái đầu tư cho đội tuyển. Ngược lại, nếu quyền chỉ dừng ở một vai trò đại diện danh nghĩa, giá trị của nó sẽ nằm ở vị thế chính trị trong hệ thống thể thao hơn là lợi ích tài chính.

Để hiểu sâu hơn, hãy hình dung một cấu trúc ba tầng. OCA nắm quyền điều phối chương trình đại hội và quyết định vị trí của Esports trong tổng thể sự kiện. Các nhà phát hành nắm quyền sở hữu trí tuệ của trò chơi, quyết định phiên bản thi đấu, chính sách cập nhật và độ tuổi tham gia. Liên đoàn quốc gia, trong đó có VIRESA, nắm quyền phân phối nội dung, quản lý đội tuyển và đại diện lợi ích quốc gia trong cuộc đàm phán với hai tầng trên. Tầng dưới có vẻ yếu thế nhất, nhưng nó lại là cửa ngõ duy nhất giúp một quốc gia biến giấc mơ đại hội thành trải nghiệm của người hâm mộ. Một liên đoàn yếu sẽ để khoảng trống quyền lực bị lấp bởi các bên trung gian; một liên đoàn mạnh sẽ dùng quyền phân phối để đổi lấy nguồn lực tài trợ và đào tạo trẻ. Bài học cho người làm truyền thông như tôi rất rõ: thứ VIRESA có được chính là quyền phân phối câu chuyện của nền thể thao điện tử nước nhà, nằm bên dưới quyền sở hữu trò chơi của các nhà phát hành.

Nếu nhìn vào đội tuyển, câu chuyện càng rõ ràng hơn. VIRESA khẳng định vai trò quản lý đội tuyển quốc gia và tổ chức tuyển chọn nhân sự. Trong thể thao điện tử, ranh giới giữa tuyển thủ câu lạc bộ và tuyển thủ đội tuyển quốc gia luôn mờ nhạt. Một tuyển thủ đang thi đấu cho đội tuyển Việt Nam vẫn phải trở về câu lạc bộ để duy trì phong độ ở giải quốc nội hoặc quốc tế. Kỷ luật đội tuyển cần hài hòa với lịch thi đấu câu lạc bộ. Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp cầu thủ bóng đá lẫn tuyển thủ thể thao điện tử gặp khó khăn khi lịch hai bên đè lên nhau. Vai trò của liên đoàn lúc này bao gồm việc chọn người, điều phối thời gian, ký thỏa thuận tập huấn, hỗ trợ tâm lý và tạo cơ chế rõ ràng để tránh xung đột lợi ích.

Tuổi nghề của tuyển thủ thể thao điện tử ngắn hơn nhiều so với cầu thủ bóng đá, trong khi hệ thống trẻ và chương trình hỗ trợ sau giải nghệ ở nhiều quốc gia gần như bằng không. Việt Nam chưa thể giải quyết bài toán này trong một sớm một chiều. Nhưng việc một liên đoàn có tư cách pháp lý và bản quyền nội dung chính thức sẽ tạo điều kiện để xây dựng quỹ hỗ trợ, chương trình đào tạo huấn luyện viên và lộ trình tái hòa nhập cho tuyển thủ sau khi kết thúc sự nghiệp thi đấu. Đây là việc xây nền móng lâu dài, không thể gói vào hiệu ứng nhất thời của một kỳ ASIAD. Mỗi năm trôi qua, một thế hệ tuyển thủ thể thao điện tử lại bước sang một bên. Có người chuyển sang làm nội dung, có người trở thành huấn luyện viên, có người rời hẳn ngành. Nếu ASIAD 20 được dùng để xây dựng chương trình tái định hướng cho tuyển thủ sau giải nghệ, tác động của nó sẽ kéo dài hàng chục năm. Đây là phần việc không nằm trong các báo cáo kết quả thi đấu, nhưng lại là phần tạo nên di sản thật sự của một nền thể thao điện tử.

Nhìn ra khu vực, Việt Nam thuộc nhóm nền thể thao điện tử mới nổi tại Đông Nam Á, với lợi thế ở một số tựa game di động. Trung Quốc và Hàn Quốc thống trị phần lớn các tựa game PC, trong khi Thái Lan và Đài Bắc Trung Hoa duy trì hệ thống đào tạo trẻ dày dặn. Nếu danh sách trò chơi ASIAD 20 nghiêng về dòng game di động, cơ hội của Việt Nam sẽ mở rộng hơn; nếu nghiêng về tựa game PC, khoảng cách về hạ tầng và bề dày tuyển thủ sẽ hiện rõ. Chưa thể khẳng định điều gì cho đến khi OCA công bố danh sách chính thức. Tại các kỳ ASIAD, các liên đoàn quốc gia thường trao đổi nghiệp vụ với nhau trong văn phòng kỹ thuật chung. Đó là nơi những bản ghi nhớ hợp tác đào tạo được sinh ra, nơi huấn luyện viên chia sẻ giáo án, nơi tuyển thủ học cách thích nghi với khác biệt văn hóa của khán giả nước bạn. VIRESA có thể tận dụng các mối quan hệ này để tạo ra chuỗi tập huấn quốc tế cho đội tuyển trẻ. Một trận giao hữu với Thái Lan, một buổi tập chung với Đài Bắc Trung Hoa, một chuyến cọ xát ngắn ở Trung Quốc hoặc Hàn Quốc đều có giá trị hơn việc chỉ tập luyện trong nước với cùng những đồng đội quen thuộc.

Bài toán lớn nhất của VIRESA không nằm ở đối thủ châu Á, mà nằm ở kỳ vọng của người hâm mộ trong nước. Một thông báo bản quyền được tiếp nhận như một lời hứa truyền hình miễn phí, một tấm vé tự động vào vòng loại, hoặc một bảo chứng huy chương. Trong các buổi họp báo, câu hỏi về ngân sách và tiêu chí tuyển chọn thường bị bỏ ngỏ. Phòng họp báo không bao giờ trống, chỉ là đôi khi nó đầy những nỗi niềm không thành lời. Liên đoàn càng sớm công bố tiêu chí tuyển chọn và kế hoạch tập huấn, càng dễ tránh được những đợt sóng phản ứng tiêu cực khi đội tuyển không đạt kết quả như mong đợi. Một trong những bài học tôi rút ra sau gần hai thập kỷ quan sát thể thao là: thông báo lớn luôn cần một kế hoạch truyền thông triển khai ngay sau đó. Nếu liên đoàn dừng lại ở nghi lễ công bố, các câu hỏi từ dư luận sẽ tự tìm đường đi. Cổ động viên sẽ hỏi ngay: tựa game nào, đội hình ra sao, vòng loại diễn ra ở đâu, điều kiện xem truyền hình thế nào. Mỗi câu hỏi không lời đáp là một khoảng trống cho tin đồn. VIRESA đã có cơ hội định hình câu chuyện ngay từ đầu; nếu bỏ lỡ, việc kiểm soát thông tin sau này sẽ tốn kém hơn gấp bội.

Có một lợi ích trước mắt mà tin vui mang lại: việc sở hữu đầu mối bản quyền giúp các đơn vị truyền thông trong nước bớt gặp rủi ro vi phạm bản quyền. Đã có giai đoạn khán giả phải tìm link xem lậu, xem qua các nền tảng không rõ nguồn gốc để theo dõi tuyển thủ Việt Nam thi đấu quốc tế. Nếu VIRESA vận hành mảng bản quyền minh bạch, các đài truyền hình, báo điện tử và kênh phát trực tuyến có một địa chỉ duy nhất để xin cấp phép. Chuỗi phân phối nội dung sạch hơn đồng nghĩa với việc người hâm mộ được tiếp cận chất lượng cao hơn, nhà tài trợ nhìn thấy giá trị thương mại rõ ràng hơn, và đội tuyển có thêm nguồn lực từ các gói bản quyền. Nhà quản lý thường nói về lượt xem, tương tác mạng xã hội, tăng trưởng nhà tài trợ, nhưng tôi nhận ra người hâm mộ đánh giá niềm tin bằng những điều cụ thể hơn nhiều. Họ cần biết ai đứng ra chịu trách nhiệm khi đội tuyển thi đấu không tốt. Họ cần đọc được lộ trình tuyển chọn, tiêu chí điểm số, chế độ đãi ngộ. Số liệu tương tác giúp báo cáo đẹp, nhưng một hệ thống minh bạch mới giữ chân cộng đồng. Khi người hâm mộ cảm thấy họ được tôn trọng, họ sẵn sàng đồng hành qua cả những mùa giải trắng tay. Rủi ro lớn nhất của một thỏa thuận bản quyền lúc này không nằm ở chuyện mua quyền, mà nằm ở chuyện vận hành quyền. Bản quyền không có nghĩa là ép tất cả khán giả xem qua một ứng dụng duy nhất. Nó có nghĩa là tạo ra một hệ sinh thái phân phối có kiểm soát, nơi đài truyền hình chiếu các trận đấu quan trọng, nền tảng số cung cấp nội dung bổ trợ, báo chí khai thác chất liệu phỏng vấn, và tất cả cùng tuân theo một bộ quy tắc chung. Thương chiến bản quyền từng phá hỏng nhiều thị trường thể thao, và bài học đó vẫn còn nguyên giá trị.

Một trong những nguyên tắc xuyên suốt của tôi khi làm báo thể thao là nói rõ quan điểm dựa trên dữ liệu nào. Khi tôi đưa tin về chấn thương hoặc phong độ, tôi luôn cố gắng cung cấp nguồn cụ thể. Tôi kỳ vọng VIRESA cũng áp dụng nguyên tắc tương tự cho mảng bản quyền: công bố phạm vi, thời hạn, cơ chế cấp phép và kế hoạch tái đầu tư. Sự lấp lửng của những cụm từ như “toàn quyền” sẽ sớm trở thành gánh nặng nếu không được giải thích bằng ngôn ngữ pháp lý rõ ràng. Người hâm mộ Việt Nam nổi tiếng là cuồng nhiệt nhưng cũng rất nhạy cảm. Họ yêu đội tuyển bằng cả trái tim, nhưng họ cũng sẵn sàng chỉ trích khi thấy sự thiếu chuẩn bị. Nếu liên đoàn công bố một lộ trình cụ thể ngay từ bây giờ, mọi sự chậm trễ sau này sẽ được soi xét như một phần của kế hoạch dài hạn. Ngược lại, nếu chỉ phát đi thông báo rồi im lặng, dư luận sẽ có xu hướng điền vào chỗ trống bằng sự nghi ngờ. Tôi đã chứng kiến cách một câu trả lời mơ hồ trong phòng họp báo biến thành một tuần lễ tranh cãi trên mạng xã hội.

Điều phản trực giác trong câu chuyện này nằm ở chỗ: bản quyền không tự sinh ra huy chương. Một quốc gia có thể sở hữu trọn vẹn bản quyền phát sóng nhưng vẫn thua ở vòng loại từ rất sớm. Vị thế truyền thông không làm thay đổi cục diện pick-ban, phiên bản game, chiến thuật khởi đầu hoặc tâm lý tuyển thủ. Trong lịch sử ASIAD, không ít đội tuyển có nền truyền thông mạnh lại thi đấu dưới sức, trong khi những quốc gia ít được chú ý hơn tạo ra bất ngờ. Vì vậy, người hâm mộ nên coi tin bản quyền là bước chuẩn bị hạ tầng, không nên coi đó là thước đo sức mạnh chuyên môn. Thể thao điện tử tại các kỳ ASIAD vượt ra khỏi giới hạn những trận đấu; đó là một chiến dịch phổ biến hóa bộ môn tới công chúng. Nhiều người lớn tuổi vẫn xem game là trò chơi tiêu khiển, nhưng khi tuyển thủ khoác áo đội tuyển quốc gia thi đấu tại một kỳ đại hội thể thao liên châu lục, ranh giới đó bắt đầu mềm lại. Sự xuất hiện của thể thao điện tử trong hệ thống OCA đưa bộ môn này đến gần hơn với ngôn ngữ của thể thao truyền thống: tranh huy chương, quốc ca, lá cờ và trách nhiệm với cộng đồng.

Nhìn về phía trước, câu chuyện của Esports Việt Nam tại ASIAD 20 sẽ được viết bởi ba nhóm người: nhà quản lý, tuyển thủ và người hâm mộ. VIRESA có trong tay tấm vé bản quyền, nhưng tấm vé đó chỉ có giá trị khi được kích hoạt bằng một kế hoạch truyền thông rõ ràng, một quy trình tuyển chọn công khai và một cam kết tái đầu tư lợi nhuận. Khi ngôi sao mới bừng sáng, cả một thế hệ soi mình trong ánh đèn đó. Aichi-Nagoya 2026 đang tới gần, và lời hứa lớn nhất nằm ở chỗ liệu chúng ta có tạo ra một hệ thống đủ tốt để những ngôi sao ấy được sinh ra, được nuôi dưỡng và được nhớ đến sau khi ánh đèn tắt hay không. Đó là câu hỏi không dành riêng cho liên đoàn, mà dành cho tất cả những ai yêu thể thao điện tử Việt Nam.