UEFA và bản thiết kế 36 đội: Ai thực sự trả tiền cho một lịch thi đấu gọn hơn?

Ngày 15 tháng 9, tại Thessaloniki, đại diện 55 liên đoàn thành viên UEFA sẽ ngồi trong một hội trường không có khán giả. Trên bàn họ là bản thiết kế thay đổi cách bóng đá đội tuyển quốc gia châu Âu vận hành từ năm 2028: một bảng đấu kiểu Thụy Sĩ gồm 36 đội, mỗi đội đá sáu trận, dùng chung cho cả Nations League lẫn vòng loại Euro và World Cup. Không còn bảng bốn đội, không còn lịch đối xứng hai lượt đi về. Chỉ còn một bảng xếp hạng duy nhất chạy suốt mùa, nơi mỗi lượt trận có thể dịch chuyển thứ hạng của gần như toàn bộ giải.

Tôi dành nhiều năm đọc biên bản họp của các liên đoàn trước khi đọc bảng tỷ số. Kinh nghiệm đó dạy tôi một điều: khi một tổ chức tuyên bố cải cách vì chất lượng chuyên môn, hãy tìm bản hợp đồng bản quyền được ký trước đó vài tháng. Thường nó ở đó.

Bối cảnh: ba lớp áp lực đè lên một văn bản

Lớp thứ nhất là vấn đề thể thao mà UEFA nêu ra. Theo lập luận của cơ quan này, chênh lệch trình độ giữa các đội tuyển khiến nhiều bảng đấu mất tính cạnh tranh từ rất sớm. Khi một bảng có một đội vượt trội và ba đội tranh nhau vị trí nhì, hai lượt cuối thường chỉ còn là thủ tục. Với bảng đấu 36 đội dùng chung, mỗi đội vẫn đá sáu trận, nhưng đối thủ được phân theo nhóm hạt giống, nên số trận giữa các đội mạnh tăng, và số trận chênh lệch lớn được cho là giảm.

Lớp thứ hai là áp lực truyền thông. UEFA thừa nhận thẳng rằng số trận đấu đáng chú ý hiện không đủ đáp ứng nhu cầu của các đài truyền hình, nhóm khách hàng trả phần lớn tiền bản quyền. Một vòng loại có sáu bảng, trong đó ba bảng đã an bài từ lượt thứ tư, là sản phẩm khó bán. Champions League từ lâu đã là nguồn thu quan trọng bậc nhất của UEFA, và nhân bản mô hình đó lên cấp đội tuyển quốc gia được xem là cách củng cố vị thế của tổ chức.

Lớp thứ ba, ít được nhắc nhất, là cuộc đua lịch thi đấu với FIFA. FIFA đã đi trước một bước: từ đầu mùa đến cuối năm, lịch đội tuyển được gom thành hai cửa sổ thay vì ba, trong đó cửa sổ cuối tháng 9 gồm bốn trận trong một dịp tập trung, còn tháng 10 được giải phóng. Điều đó nén thời gian nghỉ của câu lạc bộ xuống khoảng 15 ngày. Mọi thiết kế của UEFA từ 2028 đều phải nằm vừa trong khuôn khổ đó.

Bảng đấu 36 đội vận hành như thế nào

Cơ chế Thụy Sĩ không mới với bóng đá châu Âu. Champions League đã dùng nó từ mùa 2026-2026: một bảng duy nhất, mỗi đội gặp tám đối thủ khác nhau, kết quả cộng vào một bảng xếp hạng chung. Cái mới nằm ở chỗ UEFA muốn áp dụng logic đó cho đội tuyển quốc gia, nơi không có chuyển nhượng, không có ngân sách câu lạc bộ, và nguồn thu duy nhất đáng kể là bản quyền truyền hình cùng tài trợ giải đấu.

Ba tham số quyết định toàn bộ chất lượng của sản phẩm này.

Tham số thứ nhất là cách chia nhóm hạt giống. Với 36 đội chia thành sáu nhóm, mỗi đội gặp một đối thủ từ mỗi nhóm khác, lịch đấu được san phẳng theo hệ số. Đội hạng 36 sẽ không phải gặp toàn đội hạng 1, và đội hạng 1 cũng không được miễn đối đầu với các đội tốp dưới. Đây là cơ chế làm giảm số trận chênh lệch lớn, đúng như UEFA tuyên bố.

Tham số thứ hai là số suất đi tiếp và số suất xuống hạng. Đây là điểm mù lớn nhất trong bản thiết kế hiện tại. Nếu 36 đội chơi một bảng chung, thì ranh giới giữa đi tiếp và bị loại phải được vẽ ở đâu, và có bao nhiêu đội bị đẩy xuống hạng dưới? Bản thiết kế chưa công bố chi tiết này. Không có nó, không ai có thể mô phỏng được giải đấu sẽ hấp dẫn hay nhàm chán.

Tham số thứ ba là lịch thi đấu sáu lượt trải trên bao nhiêu cửa sổ. Sáu trận trong hai cửa sổ nghĩa là ba trận mỗi dịp tập trung, một mật độ chưa từng có ở cấp đội tuyển quốc gia trong thời hiện đại.

Có một nghịch lý kỹ thuật ít được nói tới. Bảng đấu Thụy Sĩ được thiết kế để giảm số trận chênh lệch lớn, nhưng chính bảng xếp hạng chung lại sống nhờ chênh lệch bàn thắng. Khi khoảng cách về hiệu số bị nén lại, động lực theo dõi các trận đấu nhỏ cũng giảm theo. Nói cách khác, sản phẩm được làm đều tay hơn, nhưng cũng phẳng hơn.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở giai đoạn bảng Champions League qua nhiều mùa, tỷ lệ các trận có cách biệt từ ba bàn trở lên không giảm rõ rệt như tuyên bố của UEFA. Điều đó không có nghĩa bảng Thụy Sĩ kém hơn hệ thống cũ; nó chỉ có nghĩa là chưa có dữ liệu mô phỏng công khai nào chứng minh lợi ích chuyên môn mà UEFA đang quảng bá. Mọi con số về việc giảm số trận một chiều hiện vẫn nằm ở dạng tuyên bố, chưa ở dạng bảng tính được công bố.

Cần nói thêm về lịch sử của Nations League, vì nó là tiền đề trực tiếp. Giải đấu này ra đời nhằm thay thế các trận giao hữu vô thưởng vô phạt bằng những trận có tính cạnh tranh thật, kèm cơ chế thăng hạng và xuống hạng giữa các hạng đấu A, B, C, D. Sau vài chu kỳ, Nations League đã chứng minh được một điều: khi trận đấu có hệ quả, khán giả quay lại. Nhưng nó cũng chứng minh điều ngược lại: khi một đội đã chắc suất trụ hạng hoặc chắc suất xuống hạng từ lượt thứ tư, hai lượt cuối lại rỗng nghĩa y như cũ. Bản thiết kế 36 đội được cho là để xử lý đúng điểm yếu đó, bằng cách kéo dài hệ quả tới lượt cuối cùng cho nhiều đội hơn.

Dòng tiền: ai trả, ai nhận, ai bị bỏ lại

Nếu bỏ phần tuyên bố chuyên môn sang một bên, phần còn lại của bản thiết kế là một bài toán bán hàng. UEFA cần nhiều trận đấu giữa các đội tuyển lớn, vì đó là loại trận mà đài truyền hình trả giá cao nhất. Bảng Thụy Sĩ 36 đội tạo ra nhiều trận như vậy hơn hệ thống bảng bốn đội, trong khi tổng số trận mỗi đội không đổi ở mức sáu. UEFA không bán thêm bóng đá, họ bán lại cùng một lượng bóng đá nhưng được sắp xếp để trông đắt tiền hơn.

Hệ quả phân phối thì rõ hơn. Một bảng đấu 36 đội đồng nghĩa với việc chỉ 36 liên đoàn nằm trong nhóm được hưởng lợi trực tiếp, trong khi UEFA có 55 thành viên. Với 19 liên đoàn còn lại, con đường duy nhất để lọt vào bảng chung là vòng sơ loại hoặc cơ chế thăng hạng chưa được công bố. Ở cấp câu lạc bộ, căng thẳng giữa quỹ chia theo thị trường của Champions League và khoản chia đoàn kết cho các giải nhỏ là chủ đề tranh cãi nhiều năm. Bản thiết kế mới có nguy cơ lặp lại cấu trúc đó ở cấp đội tuyển.

Khoản chia đoàn kết hiện tại của UEFA dành cho các liên đoàn nhỏ đóng vai trò tấm đệm. Khi giải đấu được tổ chức lại quanh một bảng đấu duy nhất, tấm đệm đó dễ bị xem là chi phí cần cắt. Tiền trong thể thao xuất hiện hai lần: lần vào tài khoản và lần ra trước tòa. Ở đây chưa có tòa nào, nhưng cũng chưa có bảng công bố chi tiết phân chia.

Thời điểm công bố cũng đáng chú ý. Chu kỳ bầu cử của FIFA và UEFA rơi vào năm 2027, tức một năm trước khi thể thức mới dự kiến khởi động. Một cải cách được thông qua trước bầu cử là một tài sản chính trị, và cũng là một cam kết tài chính với các đài truyền hình trong chu kỳ bản quyền tiếp theo. Điều đó không làm cho bản thiết kế trở nên sai, nhưng nó giải thích vì sao áp lực thời gian lớn hơn áp lực dữ liệu.

Cần nhắc lại rằng trong toàn bộ tài liệu liên quan, không có một con số cụ thể nào về giá trị bản quyền, tỷ lệ phân chia doanh thu hay khoản chia đoàn kết được nêu ra. Chính sự vắng mặt đó là dữ kiện quan trọng nhất. Một cải cách thay đổi cấu trúc giải đấu của 55 liên đoàn mà không kèm bảng phân chia tiền là một văn bản chưa hoàn chỉnh, bất kể phần thể thao được trình bày chỉn chu đến đâu.

Góc phản trực giác

Điều dễ bỏ qua là chính những liên đoàn nhỏ có thể là bên ủng hộ mạnh nhất thể thức mới, chứ không phải phản đối.

Với một liên đoàn xếp hạng quanh vị trí 40 ở châu Âu, hệ thống bảng bốn đội hiện tại thường mang lại hai trận gặp đội mạnh trong cả chiến dịch, cùng bốn trận gặp đối thủ ngang tầm. Thể thức mới, nếu đi kèm cơ chế thăng hạng, có thể mang lại cho họ sáu trận với đối thủ được phân theo nhóm, trong đó ít nhất hai trận gặp đội tốp đầu và ba trận gặp đối thủ vừa sức. Về mặt doanh thu bản quyền nội địa, đó có thể là cải thiện thật, bởi mỗi trận gặp đội lớn là một lần bán được giá cao.

Rủi ro nằm ở chỗ khác: quyền tự quyết. Khi toàn bộ lịch thi đấu quốc gia được gói vào một sản phẩm duy nhất do UEFA bán, các liên đoàn nhỏ mất quyền đàm phán riêng cho từng trận, và phụ thuộc hoàn toàn vào cách UEFA chia doanh thu. Sạch sẽ khác minh bạch. Một cái là mùi nước hoa, một cái là sổ kép. Thể thức mới có thể sạch về mặt thể thao nhưng vẫn mù mờ về mặt kế toán.

Điểm phản trực giác thứ hai liên quan đến chính các đội lớn. Sáu trận vòng loại trong hai cửa sổ, cộng với một mùa giải câu lạc bộ bị nén, tạo ra tải trọng mà các huấn luyện viên đội tuyển chưa từng đối mặt. Với những nước có lực lượng mỏng, đây là điều kiện lý tưởng cho chấn thương cơ và cho việc phải gọi những cầu thủ chưa sẵn sàng. Bất kỳ đội nào buộc phải dùng lại một nhóm cầu thủ trong ba trận liên tiếp ở cấp đội tuyển đều đối diện xác suất tái chấn thương cao hơn. Việc đòi hỏi một cầu thủ vừa trở lại sau chấn thương phải chứng minh bản thân ngay ở trận đầu tiên là cách nhanh nhất để đưa anh ta trở lại phòng y tế, và thể thức mới sẽ tạo ra nhiều tình huống như vậy hơn.

Điểm phản trực giác thứ ba nằm ở phía khán giả. Một bảng xếp hạng 36 đội tạo ra cảm giác liên tục, nhưng nó cũng tạo ra khoảng cách giữa người xem và bảng biểu. Khi mỗi lượt trận có thể làm thay đổi vị trí của cả chục đội, người xem phổ thông khó theo dõi ai đang cạnh tranh với ai. Hệ thống bảng bốn đội có nhược điểm về tính cạnh tranh, nhưng lại có ưu điểm về khả năng kể chuyện: một bảng đấu là một câu chuyện rõ ràng, với một đội dẫn đầu và một đội bám đuổi. Bản thiết kế mới đánh đổi khả năng kể chuyện lấy số lượng trận lớn. Đó là lựa chọn thương mại hợp lý, nhưng không phải lựa chọn miễn phí.

Cần theo dõi điều gì

Bản thiết kế 36 đội gần như chắc chắn sẽ được thông qua, bởi nó phục vụ đúng nhóm có tiếng nói lớn nhất trong phòng họp: các liên đoàn lớn và các đài truyền hình. Điều cần theo dõi không nằm ở việc nó có được thông qua hay không, mà ở ba chi tiết sẽ quyết định sản phẩm cuối cùng: ranh giới đi tiếp và xuống hạng, công thức chia doanh thu, và số trận mỗi cửa sổ tập trung.

Ba chi tiết đó không xuất hiện trong bất kỳ thông cáo nào cho tới nay. Chúng sẽ xuất hiện, nhưng có thể xuất hiện muộn, sau khi phần thể thao đã được truyền thông đón nhận và sau khi các liên đoàn đã bị ràng buộc bởi cam kết công khai.

Hồ sơ không biết nói dối. Người ta dựng hồ sơ để nói thay lời dối. Bất cứ khi nào một liên đoàn công bố thể thức mới mà không công bố bảng phân chia tiền kèm theo, phần quan trọng nhất của văn bản vẫn còn nằm trong ngăn kéo.

Với bóng đá Việt Nam, diễn biến này đáng được theo dõi ở một góc cụ thể. Khi các giải đấu cấp châu lục và thế giới được tổ chức lại quanh những bảng đấu lớn dành cho nhóm đội mạnh, số suất tham dự dành cho các khu vực nhỏ thường trở thành biến số bị đàm phán sau cùng. Cách UEFA vẽ ranh giới giữa 36 đội hàng đầu và phần còn lại sẽ là tiền lệ cho cách các liên đoàn châu lục khác xử lý vấn đề tương tự. Theo dõi nó không phải là chuyện của người hâm mộ châu Âu. Đó là chuyện của bất kỳ nền bóng đá nào đang đứng ngoài căn phòng họp.